شقاوتمندى مىباشد و يا بخاطر آنست كه كار بد و عمل حرامى را مرتكب شده است ؟ آنچه كه مسلم است اين است كه عقاب اخروى زمانى ثابت مىشود كه آقاى متجرّى كار حرامى را مرتكب شده باشد درحالىكه او كار بدى انجام نداده و در مثال مذكور عملى كه از متجرّى صادر شده است شرب الخلّ مىباشد و شرب الخلّ حرام نمىباشد بنابراين انگيزه استحقاق مذمّت ، شقاوتمندى و بدسرشتى متجرّى است از اينكه جناب متجرّى سركه را با اعتقاد به خمريّت آن ، نوشيده است ، كشف مىشود كه او آدم سيه‌دل و بدباطن و شقى و شرور است و لذا با مذمت عقلاء مواجه مىگردد و استحقاق مذمّت بخاطر شقاوت باطنى ، غير از استحقاق عقاب اخروى است و استحقاق عقاب اخروى متفرع بر ارتكاب فعل حرام مىباشد چنانچه اگر عبدى را بشناسيم كه در صورت توان ، بقتل مولايش دست مىزند پيش از وقوع قتل ، عقلاء او را بخاطر قتل مولا ، سرزنش نمىكنند و تنها بخاطر سوء سريرت و خبث باطن نكوهش خواهند كرد بنابراين آقاى متجرّى از نظر عقلاء تنها مذمّت فاعلى دارد نه مذمت فعلى و عملى . مذمت فاعلى جداى از مسئله عقاب داشتن اخروى و جداى از مسئله حرام بودن تجرّى خواهد بود و با بناء عقلاء بر مذمّت متجرّى حجيّت قطع بطور مطلق و حرمت تجرّى باثبات نمىرسد . توضيح مذكور براى دليل سوم كه حكم عقل بر قبح تجرّى بود ، ايضا پاسخ مىباشد به اين معنا كه شرب الخلّ به اعتقاد خمريّت آن ، از خبث باطنى و شقاوت و تمرّد متجرّى حكايت مىنمايد و حرمت عمل و مبغوضيّت فعل ( شرب الخلّ ) هرگز ثابت نخواهد شد . ( و الحاصل انّ الكلام . . . ) كوتاه سخن بحث و نزاع در اين است كه فعل متجرّى ( شرب الخلّ ) كه در واقع حلال است و از ناحيه شارع مورد نهى نمىباشد آيا بخاطر اعتقاد و يقين متجرّى مبنى بر اينكه شرب خمر نموده است ، حرام و مبغوض مىشود يا خير به سخن ديگر قائلين به حرمت تجرّى بايد ثابت كنند كه شرب الخلّ بتوسط اعتقاد و يقين داشتن بخمر بودن آن ، ماهيّت